Duurzaam bouwen

Innoveren en energieneutraal-duurzaam bouwen

De bouwsector is in volle ontwikkeling waarbij duurzaam en energieneutraal bouwen richtinggevend zijn. De uitdaging hierbij is dit te realiseren op een budgetneutrale wijze. Hierbij is een belangrijke rol weggelegd voor innovatie.

Context

Europa verwacht van ons dat we vanaf 2021 bijna-energieneutraal bouwen. Dit betekent dat we zelf moeten instaan voor een groot deel van ons energieverbruik. Daartoe moeten we naast energievriendelijk bouwen ook die energie kunnen produceren.

De meest milieuvriendelijke, de meest goedkope én dus de meest sociale energie is in de eerste plaats deze die niet wordt verbruikt, zonder daarbij afbreuk te doen aan het bewonerscomfort. De investeringskosten om dit waar te maken zijn vandaag echter hoog en lopen op naarmate de beoogde energiebesparing hoger wordt.

Duurzaamheid is de term waarmee, sedert de milieu-conferentie van Rio van 1992, wordt aangeduid dat een samenleving alleen maar toekomst heeft als de huidige generaties aan hun noden voldoen op een manier die waarborgt dat ook de toekomstige generaties nog over voldoende grondstoffen en gezonde ecologische systemen beschikken.

Bij duurzaam bouwen worden hiertoe drie principes gehanteerd – ook wel de duurzame Drievuldigheid of het Trias-principe genoemd:

1. Beperk de vraag tot het essentiële, tot de werkelijke behoeften
2. Gebruik zoveel mogelijk duurzame materialen en bronnen
3. Ga zo efficiënt mogelijk om met ruimte, water, energie en materialen

Ruimte: hoe past onze woning in de ruimte waar we willen bouwen? Nemen we niet te veel ruimte in? Benutten we het bouwvolume op een optimale manier?
Water: verspillen we geen water? Hoe kunnen we regenwater benutten? Kunnen we ons huishoudelijk water zelf zuiveren en er warmte uit recupereren?
Energie: betekent efficiënte en eigen hernieuwbare energieproductie, goed isoleren, warmterecuperatie en gecontroleerde verluchting.
Materialen: Om te bouwen gebruiken we heel wat materialen. En net zoals de fossiele brandstoffen zijn die niet altijd onuitputtelijk. Bovendien is er dikwijls energie, water,... nodig om ze te produceren. Kortom, elk materiaal heeft zijn milieukost. Het komt er dus op aan een gebouw te realiseren met de minste milieudruk. Daarbij moet men bij de materiaalkeuze ook nog rekening houden met gezondheidsaspecten.

Duurzaam bouwen beoogt op vier gebieden winst op te leveren: comfort, gezondheid, financieel en op milieuvlak.

Innovatieve oplossingen

Om duurzaam bouwen en energie neutraal bouwen te realiseren is er innovatie nodig en dit op meerdere terreinen.

Innovatieve oplossingen komen tot stand door de inbreng van verschillende stakeholders:

de overheid kan als wetgever eisen opleggen in het algemeen belang; om aan deze eisen ( bv. E-peil, specifieke eisen voor retrofit van monumenten) te kunnen voldoen zijn innovatieve oplossingen nodig. De overheid kan ook via ruimtelijke ordening, infrastructuur en openbaar transport een kader creëren voor duurzaam bouwen. Verder kan ze stimulerend werken door het toekennen van gebruikerssubsidies en fiscale maatregelen.
leveranciers van materiaal en technische installaties ontwikkelen efficiënte bouwelementen, systemen en materialen aan die duurzaam bouwen mogelijk maken, budgetvriendelijk zijn en implementeerbaar door een breed publiek.
ontwerpers, architecten en bouwbedrijven ontwikkelen concepten, processen en bouwtechnieken die op een efficiënte wijze invulling geven aan duurzaam en energie-neutraal bouwen en dit zowel voor nieuwbouw als renovatie- en restauratieprojecten.
Last but not least is er de bouwheer met zijn verwachtingen qua comfort, gezondheid, welzijn en aanpasbaarheid van het gebouw tijdens de levensloop die moeten gerealiseerd worden binnen zijn budget.

Uitdagingen

Voortrekkers in de residentiële sector tonen geslaagde projecten, maar is onze markt ook klaar voor het ruime publiek, de volumemarkt? Is ze klaar voor specifieke typologieën: de sociale woningbouw met een zeer specifiek gebruikerspubliek en de beperkte (ver)bouwbudgetten, geklasseerde gebouwen die ingezet worden als school, woning etc, rusthuizen met zijn zeer strenge comforteisen en scholen met hun specifiek gebruiksprofiel? Als overheid merken we dat er hier nog vraagstukken openliggen, waar op zeer korte termijn innovatieve oplossingen noodzakelijk zijn.

Sociale woningen, rusthuizen, scholen, gevangenissen, kinderopvangcentra, sportzalen, etc. kampen allemaal met een capaciteitstekort. Een inhaalbeweging is op korte termijn noodzakelijk, en deze zal moeten kunnen beantwoorden aan de nieuwe doelstellingen binnen het klimaatbeleid.

We stellen vast dat er enorm veel nieuwe technologie ontwikkeld wordt om het primaire energieverbruik in gebouwen te verminderen: efficiëntere isolatie (nieuw gamma aan isolatiematerialen, water- en luchtdicht isoleren, groeiende trend om buitenisolatie te plaatsen, …), nieuwe technische installaties met mogelijkheid tot productie en opslag/recuperatie van eigen energie (condensatieketels, micro-WKK, zonneboilers, windmolens, PV-installaties, buffervaten, betonkernactivatie, gecontroleerde ventilatie, meet- en regelsystemen).

De diffusie van deze technologie op grote schaal en op een correcte en geïntegreerde manier op het werkterrein zelf stelt evenwel grote problemen. Dit leidt tot inefficiëntie bij de realisatie van bouwprojecten en tot belangrijke onnodige meerkosten. Bij openbare aanbestedingen wordt de diffusie van nieuwe technologie bijkomend nog gehinderd door de aanbestedingsregelgeving die de implementatie van innovatieve oplossingen bemoeilijkt. Ten slotte heeft de bouwheer weinig impact bij de realisatie van een duurzaam en energiezuinig gebouw.

Daarom dient het bouwproces te evolueren naar een groepsproces waarin modellen van samenwerking centraal staan, eerder dan de huidige, verkokerde manier van bouwen, die ervan uitgaat dat de ontwerper over alle kennis beschikt, de aannemer slechts moet uitvoeren en de bouwheer ondergaat.

De bouwsector is een van de belangrijkste sectoren in Vlaanderen en hierbij treedt de publieke sector op als de belangrijkste bouwheer. In deze positie is het niet meer dan normaal dat de overheid het goede voorbeeld geeft en de trend zet. De overheid dient daarbij innovatie te stimuleren op verschillende fronten – ontwerp, concept, uitvoering, materialen en technieken. Dit houdt in dat bestekken niet alleen meer beschrijvend zijn, maar ook prestatiegericht of dat andere vormen van opdrachtverlening ontstaan. Een en ander betekent ook een andere manier van werken, namelijk werken in bouwteams waarbij de laatste informatie online op de werf beschikbaar is. Belangrijk is dat hiervoor ook een goede juridische en contractuele basis uitgewerkt wordt.

Bovenstaande uitdagingen moeten kunnen aangepakt worden op een budgetvriendelijke wijze en dit zowel voor nieuwbouw als renovatie en restauratie.